Cumu duvemu ripensà u cuncettu di u sviluppu umanu in u cuntestu attuale ?
Cum'è l'attuale Direttore di u Laboratoriu Intercultural in FLACSO in Ecuador, crede chì un elementu fundamentale per ripensà u sviluppu umanu hè l'interculturalità. L'interculturalità si riferisce à l'incontru di diverse forme di cunniscenza è di lingua. Stu scontru esige un prucessu di traduzzione chì spessu porta à malintesi. Un bon esempiu hè u terminu "sviluppu". A parolla "sviluppu" cum'è intesa in u cuntestu di l'aiutu à u sviluppu è a cooperazione ùn esiste micca in alcune di e lingue indigene chì avemu in America Latina. A perspettiva di l'interculturalità dirigerà a nostra attenzione per spiegà e cunsequenze di a mancanza di una tale lingua è l'appropriazione di un significatu generale, unicu di u sviluppu. Ci porta da un dibattitu nant'à u rolu di u statu o u rolu di i mercati in u sviluppu di u sviluppu à un impegnu interculturale cù altre forme di cunniscenza è manere di percive u benessere.
Truvà un terrenu cumuni per traduzioni efficaci hè cruciale per avanzà veramente l'agenda di u sviluppu umanu, sia in teoria sia in pratica. Un tali approcciu ghjucà un rolu impurtante in ripensà cuncetti chjave cum'è u statu o dumande cum'è ciò chì e pulitiche suciali o di benessiri sò necessarii in America Latina. Disbattà u rolu di u statu in furnisce benessiri senza prima cuntestualizà u so significatu in un quadru interculturale di pensamentu ùn pò micca esse pertinenti per u sviluppu umanu postu chì tali conversazioni restanu ancorate in un puntu di vista unicu, u puntu di vista occidentale.
A via d’andà, à parè mio, hè di principià per custruì da ind’u picculi cumunità, da ind’è i spazii rurali è i paesi, per capiscenu i mutori è l’elementi propizi à u sviluppu umanu in issi cuntesti. In una certa manera, duvemu invertisce u prucessu di ripensà u sviluppu umanu : duvemu creà una cumunità chì s’impegna in st’apprendimentu mutuale cù prucessi di traduzzione per principià. Allora, strutture più astratte cum'è un statu, pulitiche suciali o ancu a cullizzioni di dati è statistiche pertinenti puderanu esse creatu, dopu à diverse cunniscenze anu interattuatu l'una cù l'altru.
Senza sta interculturalità, parlà di u sviluppu umanu hè una astrazione chì ùn averà micca una risonanza epistemica in parechje cumunità. Dici chì u cuncettu di u sviluppu umanu ùn pò esse nè cuncepitu nè capitu senza stu tipu di dialogu trà e diverse manere di vede u mondu ?
Iè. Questu deve esse una basa per capiscenu u cuncettu. Martha Nussbaum hà travagliatu annantu à l'idea di impegnà in u dialogu interculturale, in particulare cù l'India. Ciò chì manca veramente hè una conceptualizazione teorica di cumu si deve esse realizatu stu dialogu, in forma cuntinuu. In l'approcciu di u sviluppu umanu, avemu bisognu di un meccanismu è di una teoria propiu nantu à cumu si deve esse realizatu stu prucessu d'ingaghjamentu è di traduzzione, è s'ellu si puderemu d'accordu nantu à nozioni chjave paragunendu diversi tipi di tradizioni culturali o tradizioni linguistiche.
In un certu sensu dici ancu chì duvemu alluntanassi da idealizà u cuncettu di u sviluppu umanu cum'è un puntu di partenza. Chì ci sò parechje altre cose chì saranu l'enablers è e chjave per ghjunghje à u sviluppu centratu in l'omu.
Credu chì ci sò parechje tradizioni chì puderanu arricchisce à vene cun una versione glubale di u sviluppu umanu, ma hè un passu più, hè dopu à stu impegnu cù altre tradizioni.
Per quessa, ricumandete i dibattiti è i dialoghi interculturali, in parte di u prucessu di riarticulazione di u sviluppu umanu ?
Esattamente, è pudemu ancu prevede, ancu s'ellu sò cunnisciuti per esse assai difficili, discorsi nantu à l'omu sviluppi, plurale. Invece d'avè un approcciu chì si cristallizza fora di stu impegnu, pudemu in realtà parlà di parechje versioni di u sviluppu umanu secondu diversi lochi, diversi sfondi storichi, culturali chì sò emersi in diversi cuntesti.
Inoltre, unu di i punti chjave, in termini di capacità per esse amparatu, hè a capacità d'amparà da l'altri, di esse apertu à l'altri, di sviluppà un sensu di cura versu l'altri.
È in questu cuntestu, avemu avutu qualchì bisogni basi chì saranu più o menu listessi per tutti l'esseri umani, è tandu avaristi una strata diffarenziata in cima à sta cunniscenza interculturale, is issu ciò chì dici?
Iè. Ancu in termini ontologichi, hè veramente una parte di ciò chì significa esse umanu: impegnà tuttu u tempu in prucessi di traduzzione in un sensu più largu. Questu hè chjave se pensemu à e novi sfide cum'è a prevenzione di disastri, per esempiu. Tantu hè statu scrittu annantu à a resilienza lucale, a vulnerabilità, etc. Ma questu hè bisognu di mette in cuntattu cù e cumunità lucali induve ci ponu esse diverse cuncepzioni di ciò chì travaglia è ciò chì ùn hè micca, è ciò chì puderia ancu esse manca. Avemu da truvà modi di cumunicà mutualmente.
Per piacè dicci più nantu à ciò chì serà in a vostra vista, i putenziali cunduttori per vene à stu impegnu interculturale, à permette stu cuncepimentu di u sviluppu umanus in l plural ch'è tù mette in avanti ? E quali sò e sfide chjave?
Ciò chì saria necessariu, per esempiu, hè un ingaghjamentu più strettu cù e diverse tradizioni filusufichi o suciali, tenendu in contu e diverse linguistiche. Per esempiu, scopre ciò chì u significatu di u "statu" o "sviluppu" seria quandu traduttu in Quechua è Kichwa, chì hè parlatu da almenu 10 à 15 milioni di persone. Quechua ùn hè micca una lingua chjuca, ma ùn ci hè micca una parolla per u sviluppu. Hè qualcosa chì hè statu stabilitu apposta cum'è una traduzzione, ma ùn hè micca necessariamente vicinu à a definizione originale, ancestrale o l'intelligenza, di "fioritura" o "benessere".
Pensu chì i dibattiti publichi duveranu esse aperti per stu tipu d'impegni, parlendu di e diverse tradizioni è capiscitura, è circate di truvà termini cumuni, s'ellu hè pussibule. Questu modu pudemu parlà sviluppi umani chì sò stati accunsentiti trà parechje tradizioni diverse. Questu puderia esse in linea è / o in un'accademia è duverebbe definitivamente esse realizatu in l'Associazione di Capacità di Sviluppu Umanu (HDCA).1 A prossima Cunferenza di Capacità chì vene in Nova Zelanda, "Orizzonti: sustenibilità è ghjustizia", hà da travaglià in quella direzzione, per quanto ne so, perchè unu di l'urganizatori principali hè in realtà un membru di un gruppu indigenu.
D’altronde, ci vole veramente à fà più esercizii lucali è rapporti lucali, è creà un dibattitu lucale per esse più inclusivi. Puderia esse l'impegnu di i citadini, in e cumunità chì cercanu di catturà cuncepzioni di ogni ghjornu di u sviluppu umanu in diversi sensi, ma puderia ancu include, per esempiu, u persunale chì travaglia in l'uffizii di u Programma di Sviluppu di e Nazioni Unite (UNDP) in diversi paesi. In a mo spirienza, è aghju statu in cuntattu cù parechji di elli in Africa è in America Latina, salvu forse u staffu lucale, a maiò parte di elli ùn anu mai amparatu alcuna lingua indigena, è anu una cunniscenza assai remota di u significatu di diversi tipi di cunniscenza. Questu puderia esse parte di l'agenda di u sviluppu umanu.
È chì sò restante sfide à rializà sti suluzioni chì menzionate?
Pensu chì in l'America Latina, u prublema principali hè legatu à u fattu chì e persone ùn anu micca abbastanza valore e so tradizioni culturali, è sempre guardanu à i Stati Uniti, l'Europa o altre regioni. Pruvate di "catch up" in u sviluppu.
Pensu chì u sviluppu umanu hè statu cunceptualizatu, è ancu pigliatu da i guverni in questu sensu di cattura, fighjendu u ranking globale. Per esempiu, u Maroccu hà urganizatu una festa naziunale enormi l'annu passatu perchè u paese hà avanzatu 17 pusizioni in l'Indice di Sviluppu Umanu. Ma questu ùn hè micca l'idea daretu à u ranking. Avemu pruvatu à cuntrastà sta tendenza da u latu accademicu purtendu altre cunniscenze è pruvendu à interrogà in modu criticu cuncetti è impegnà in l'amplificazione di e visioni di u mondu indigene. Ma sfurtunatamenti, a forma dominante di guardà u sviluppu hè sempre assai guidata by economisti, hè circa ecunumia è hè assai attente à l'idea di crescita.
Cum'è l'aghju dettu, s'è no aviamu per esempiu, l'uffizii di l'ONU o di l'UE quì in i nostri paesi cù un staffu chì era bislingue o trilingui, saria assai benefiziu. In u PNUD, si pudia esse pensatu di avè u Rapportu di u Sviluppu Umanu publicatu in lingue lucali.
Lasciami piglià qualcosa chì avete suggeritu at ma micca seguita. Dici, per esempiu, chì tl'Associazione di capacità di sviluppu umanu hè digià purtatu in queste discussioni nantu à l'interculturalismu with e cumunità indigene. Pensate chì l approcciu di capacità, chì era u basi di a cunniscenza conceptuale di u sviluppu umanu 30 anni fà, si trasfirìu conceptualmente è intellettuale in l direzione vi sustene, wquì u sviluppu umanu pulitica è tecnocratica sfera hè diventatu fissatu nantu à machista; hè in qualchì modu appiccicatu? comu puteva spingemu avanti a trajectoria intellettuale di u cuncettu?
Prima, ci hè bisognu di cuncepimentu megliu certi vuoti chì esistenu sempre in a teoria cum'è tali. Ciò chì vogliu dì hè precisamente u grande prublema chì avemu in tutta a teoria suciale, trà approcci più positivisti, è approcci post-positivisti o post-strutturali. In issi grandi dibattiti, ci hè sta quistione cruciale per u sviluppu umanu di a manera di articulà a dimensione individuale è cullettiva in a sucetà. Da a pulitica, ciò chì avemu fattu per un bellu pezzu, hè stata spinta versu a dimensione individuale, l'individualismu metodulugicu in a statistica è a creazione di cunniscenza, ma in un ambiente chì ferma assai pusitivu. Pensu chì una misura per andà al di là seria di impegnà in st’avvicinamentu plurale d’apertura à altre forme di cunniscenza in u sensu di superà issi limiti pusitivistichi. Per esempiu, in Nova Zelanda - o Aotearoa - è ancu in Australia, ci hè un muvimentu assai impurtante per a sovranità di dati indigene. Segue l'idea chì e cumunità indigene è e nazioni anu da creà a so propria statistica, invece di avè u statu chì l'assemble; Pensu chì anu prupostu questu à l'ONU parechje volte.
Avemu da cuncepisce pulitiche chì anu sensu per diverse tippi di cumunità è diversi tipi di sfondi culturali è lingue. Questu hè qualcosa di estremamente necessariu in l'America Latina induve avemu tipicamente stu approcciu di una pulitica, anche se ci sò differenze maiò in i paesi.
Pensu chì ci hè un corpu di pensamentu assai interessante chì hè estremamente riccu è hè statu quasi trascuratu. Pierre Bourdieu per esempiu, u sociologu francese chì hà trattatu a quistione di l'interfaccia trà l'individuu è u cullettivu. Partendu da l'Habitus, parlendu di e diverse capitali, stu travagliu hè summamente riccu è hè statu pocu teorizatu finu à avà.
Mi piacerebbe sente qualcosa da voi riguardanti 'Bon vivre' cum'è un esempiu di nozioni alternative di prugressu.
Prima, aghju da fà una distinzione chì hè assai impurtante. Avà ci hè un "Buen vivir" chì hè statu incrustatu in e custituzioni di l'Equadoru è a Boliviana, rispettivamente in 2008 è 2009, è hè stata aduprata cum'è un dogma statale, è applicata per più di 10 anni cù risultati assai contradictori. Ma u Buen vivir hè basatu annantu à un cuncettu in a visione di u mondu indigene, chjamatu "Sumak kawsay" in quechua, chì significa "vivere in pienezza". Pensu chì questu esprime megliu l'idea perchè ùn si tratta micca di avè un certu standard di vita. Ciò chì significa hè chì veramente cuminciamu à apprezzà ciò chì avemu quì in u locu o in ogni locu, è pruvate à custruisce da questu in modu assai equilibratu. A funzione chjave di tuttu u pensamentu hè chì noi equilibriu constantemente, in u sensu spirituale di a parolla equilibriu, e diverse energie in u mondu: bè è male, femine è maschile, etc. In fondu, equilibremu a natura, u benessiri materiale, u sustegnu suciale è puliticu, senza pruvà à spinghja unu più. chè l'altri.
È dite chì sta perspettiva hè stata falluta da un tipu particulari di pulitica, è presumu assai di questu equilibriu, è u cuncettu originale., ùn hè micca ghjuntu attraversu?
Esattamente. À u livellu statali, questu hè statu catturatu è hè statu traduttu in una spezia di fusione cù u mudellu di sviluppu di Corea di u Sudu, cù un finanziamentu statale assai forte daretu. Questu hà certamente elevatu alcune persone da a miseria è hà aiutatu in certi settori, ma hà ancu purtatu à forme di demucrazia abbastanza autoritarie o limitazioni à a demucrazia, mentre chì e cumunità indigene cuntinueghjanu à prumove altri cuncetti. Stu Buen vivir hè una versione torciata chì hè stata mischjata cù altri approcci. Ciò chì hè interessante hè chì i stati (Ecuadoru è Boliviana) anu constantemente fattu riferimenti à u sviluppu umanu, argumentendu in favore di a so versione di Buen vivir, mentre chì e cumunità indigene ricusanu, chjamanu Sumak kawsay, sta pienezza è equilibriu, chì implica limitazioni. . Pruvate in i mo publicazioni per mette in avanti, cum'è un corpu di cunniscenza sfarente chì ci hè, ma ùn hè micca usatu.
Mforse per cuncludi, tu puteva parlà di prublemi ambientali è u ligame à iinterculturale ddialogu?
Certamente, i prublemi ambientali da u puntu di vista di e cumunità indigene mettenu prima l'ecosistemi è tandu esseri umani. Ci sò cumunità indigene in l'Andi chì dicenu chì a fusione di i ghiacciai ùn hè micca necessariamente causata da CO2 o a contaminazione. Piuttostu, hè duvuta à u fattu chì noi umani avemu cessatu di parlà à l'entità; in i tempi precedenti avaristi rituali per onuralli, li prisintarimu cù rigali.
Puderete solu scartà questu, è dì chì hè un modu spiritualisticu assai bellu di vede e cose. Ma esiste è presenta una relazione diversa cù l'ambiente. Hè una idea di ùn solu gode di l'ambiente; aghjunghje una strata induve unu cuntribuisce attivamente, parla, cura di l'ambiente in un sensu assai più largu. In questa vista l'ambiente hè cruciale è hè cum'è un altru individuu. I diversi ecosistemi sò altri individui chì avemu da cunsiderà s'ellu è quandu vulemu scrive equazioni di u sviluppu umanu o di benessiri umanu.
In questu approcciu avemu bisognu à amparà à rilancià cù l'ambiente in modi diffirenti, onurandulu in una manera propria, invece di priservà solu o di pensà à ellu in termini assai antropocentrichi. Avemu da priservà a vita cum'è tali. È l'omu è a natura anu a listessa dignità in qualchì modu. Sia l'Equadoru è a Bolivia anu cunsacratu i diritti di a natura in e so custituzioni, in questu sensu. Pensu chì questu hà inspiratu parechji altri paesi. Cunnoscu più di un centu di cumunità in i Stati Uniti chì anu inclusu i diritti di a natura in e so custituzioni, è e vacanze custituziunali lucali in paesi cum'è Colombia, Nova Zelanda, India, etc.
Tù vulete pruvà per definisce l'omu sviluppu in i vostri termini?
Forse in queste linee... S'ellu ci hè una versione pluralista, glubale di u sviluppu umanu, chì seria umanu sviluppi.
[I] L'Associazione Sviluppu Umanu è Capacità hè stata lanciata in settembre 2004 à a Quarta Cunferenza di Capacità in Pavia, Italia.
Johannes M. Waldmüller Visiting Professor in FLACSO Ecuador, in u Dipartimentu di Sviluppu, Territoriu è Studi Ambientali (2019-2020), è Professore Associatu di Ricerca in u Dipartimentu di Scienze Politiche è Relazioni Internaziunali in l'Università di Las Américas, Quito.
Foto via: https://johanneswaldmuller.weebly.com/
Immagine di copertina: Arienne McCracken via Flickr.